Saturday, April 19, 2008
"Rosa de Oe-CUSSI" de Palmira Marques
naquele longínquo jardim
em Oecussi
que só existe na minha memória.
…a rosa morreu
e a minha vida esvaiu-se em cinzas.
tu tardas em vir.
és um aitarak cravado em mim;
…da rosa, resta o odor de outras rosas,
que entretanto desabrocharam
e eu, em Oecussi
àquela hora do sol pôr,
perco-te na imensidão do mar…
Palmira Marques
Tuesday, April 08, 2008
BORJA DA COSTA: LIA-NAI’N IDA NE’EBÉ HA’U HATENE
Hosi *)Abé Barreto Soares
Ha’u hahú hatene kona-ba poeta aliás lia-na’in Timor-Leste nian ida ne’ebé ho naran kompletu Francisco Borja da Costa, moris iha Fatuberlihu, Distritu Manufahi, iha loron 14 fulan-Outubru tinan 1946 liuhosi ha’u-nia belun feto jornalista Australiana, Jill Jollife nia livru, “East Timor: Nationalism and Colonialism” iha finál tinan 1980.
Hosi livru Jill Jollife nian ne’e maka ha’u hatene katak afinál knananuk “Foho Ramelau”, ne’ebé sai tiha FRETILIN nia inu, nu’udar obra poétika Borja da Costa nian.
Hanesan ema ida ne’ebé gosta literatura, no poezia partikularmente, bainhira hatene katak Timor-Leste mós iha poeta revolusionáriu ida hanesan Borja da Costa, iha momentu ne’ebá, ha’u haksolok no iha kuriozidade boot tebes atu hatene liután sé loos maka nia. Ha’u mós hetan inspirasaun barak hosi Borja da Costa atu hakerek netik mós ha’u-nia sentimentu no hanoin liuhosi obra poétika kona-ba Timor-Leste nia hamanasa no tanis. Hahú iha tempu ne’ebá kedas hau konsidera Borja da Costa hanesan ha’u-nia mentór literáriu ida.
Ha’u-nia kuriozidade ne’e hetan ninia resposta bainhira iha tinan 1992—momentu ne’e ha’u iha ona Kanada hanesan refujiadu polítiku ida-- ha’u hetan fotokópia livru poezia Borja da Costa nian hosi ha’u-nia belun feto ativista ne’ebé involve iha grupu solidaridade ba Timor-Leste. Ha’u tenta halo tradusaun poezia Borja da Costa nian sira ne’e ba lian Indonézia hanesan ha’u-nia apresiasaun pesoál ba ninia obra poétika sira.
Iha tinan 1993, ha’u hasoru kantór/ativista Timor-oan, Agio Pereira ne’ebé konsege ba to’o Kanada, partisipa iha Festival Tempu Veraun nian ida. Ami dada lia barak oituan kona-ba Borja da Costa. Hosi Agio, ha’u hatene katak Borja da Costa hameno lia fuan ruma ba nia katak nia hakarak tebes haree nia poezia “Um Minuto de Silêncio” nakfilak an sai múzika. Hatan ba pedidu Borja da Costa nian ida ne’e, Agio konsege duni halo poezia oan ida ne’e sai múzika ida, no mosu iha Agio nia album múzikal, “I Am Still Fighting.”
Furak atu hatene katak obra poétika Borja da Costa nian sira seluk hanesan “Kdadalak”, “Kolele Mai “, no “Um Minuto de Silêncio” sai tiha ona múzika, no liu-liu “Pátria, Pátria” ne’ebe ita-nia Konstituisaun konsagra tiha ona sai hanesan inu nasionál Timor-Leste nian.
Hanesan poezia sira ne’ebé poeta revolusionáriu sira hakerek iha rai-rai ne’ebé deit, lia fuan sira ne’ebé uza iha poezia Borja da Costa nian ne’e mesak simples. Maibé simplisidade ida ne’e maka nu’udar poezia sira ne’e nia kbiit.
Entre poezia Borja da Costa nian sira ne’ebé publika tiha ona ne’e, ha’u gosta liu-liu maka “Um Minuto de Silêncio”. Ha’u-nia isin fulun hamrik tebes bainhira ha’u rona deklamasaun poezia ida ne’e hosi maluk Zeca Branco iha momentu festa restaurasaun independénsia Timor-Leste nian iha Tasitolu iha loron 20 fulan Maiu tinan 2002.
Iha fulan Novembru tinan 2005, to’o ikus Institutu Sahe ba Libertasaun (ISL) konsege halo lansamentu livru poezia Borja da Costa nian ho lian Tetun no Portugés. Ha’u sinti previlejiadu tanba hetan fiar hosi maluk sira hosi ISL atu involve iha prosesu publikasaun livru ida ne’e hanesan tradutór.
Hanesan fó sai iha introdusaun livru poezia ne’ebé lansa iha momentu ne’e katak “Francisco Borja da Costa iha kontribuisaun boot ba dezenvolvimentu kultura nasionál Timor maibé ema barak haluha tiha ona eroi nasionál ne’e nia kna’ar”. Ha’u sei la hakfodak katak ema barak haluha tiha buat ne’e. Borja da Costa mós hanesan poeta sira seluk, maski sira kontribui barak iha sira-nia vida hanesan ema kreativu ida, maibé sira nu’udar hanesan saida maka poeta Libanéz Kahlil Gibran hatete katak , “a poet is a dethroned king sitting among the ashes of his palace trying to fashion an image out of the ashes.”
Hanesan ha’u-nia forma omenajen ida ba Borja da Costa, ha’u konsege hakerek tiha ona poezia rua kona-ba nia. Ha’u buka atu fahe ho maluk leitor sira poezia ida deit iha artigu ida ne’e :
14 OUTUBRU 1946
Kosok oan ida
Moris iha Fatuberlihu iha loron 14 fulan Outubru tinan 1946
Tau naran sarani Francisco Borja da Costa
Ninia inan la hatene katak kosok oan ne’e aban bainrua boot sai
poeta Timor-Lorosae nian ida, ne’ebé ninia moris
ema habadak iha fulan Dezembru tinan 1975
Ninia inan la hatene katak kosok oan ne’e aban bainrua sei
hakerek poezia ida ho títulu “ O RASTO DA TUA PASSAGEM”
ne’ebé doko sentimentu
nasaun tomak ida nian
maka hein hela naroman ahi liberdade
---
Borja da Costa ninia karakterístiku revolusionáriu iha obra literária fó hanoin fali ha’u kona-ba poeta revolusionáriu sira hosi rai seluk, liu-liu hosi Filipina hanesan José Maria Sison, Angola: Agostinho Neto, El Salvador: Roque Dalton, Nicaragua: Leonel Rugama, no Guatemala: Otto Rene Castillo.
Borja da Costa mosu tiha ona iha ita-nia leet, hananu ho ninia obra literária. Nia rai hela tiha ona buat murak ruma molok “nia semo ba mundu seluk”. Hanesan poeta ida, nia halo ita sinti hanesan saida maka Kahlil Gibran hatete iha lian Indonézia katak, “Penyair adalah manusia yang membuat kita merasa---setelah membaca sajaknya---bahwa sajaknya yang terbaik belum digubah.” (Poeta nu’udar ema ne’ebé halo ita sinti—hafoin tiha ita lee nia poezia sira—katak ninia poezia ne’ebé diak liuhotu nia seidauk hakerek).
***
Dili, 23 Janeiru 2008
"Timorese Meditation" de Abe Barreto
Ami tuur, ho haraik an, iha hadak leten uma “huhun lidun” nian
Ami hamulak ba matebian
Ami harohan ba Maromak
Ami hasa’e lia ba lulik bei ala sira
Haraik rahun-di’ak,
Haraik matak-malirin
Haraik bensaun-kmanek
mai ami, ata oan sira
Atu nune’e,
ami hakat ba oin nafatin,
hala’o viajen naruk
ho aten-barani,
ho neon-luan, no
ho laran-luak
liután
--
Abril 2008
@ Abé Barreto Soares
Sunday, March 23, 2008
"A PAZ ! Meu sonho!...
"A PAZ E O MEU MAIOR DESEJO" de Mau Dick
A PAZ NAO SE MERECE
A PAZ CONQUISTA-SE IRMAMENTE
E O PRODUTO DA BOA FE DOS HOMENS
SO ASSIM E DURADOURA E PERMANENTE
UMA PALAVRA MINUSCULA
MAS COM UM SENTIDO ENCANTADOR
UMA DAS COISAS MAIS DIFICEIS
QUE MAIS DESEJO AO MEU TIMOR
A POMBA BRANCA REPRESENTA A PAZ
A IRMANDADE A SUA PERMANENCIA
E POR ISSO ENQUANTO TODOS LUTAM
A PAZ MARCA A SUA AUSENCIA
UM ABRACO
O RELIGIOSO MAU DICK
Monday, March 10, 2008
CONVITE "Vamos cantar a PAZ"

A liberdade das pombas a voar , é poesia que me faz sonhar nas longas noites quentes de Timor ou nas manhãs cheias de esperança por dias melhores e cheias de paz para o nosso Timor-Leste .....
Esta fotografia foi tirada em 2006 na praia de Santana enquanto observava o azul maravilhoso do céu.Era uma manhã cheia de sol... Sonhava acordado com uma PAZ duradoura para o nosso Timor-Leste ....A camera está no carro...fui busca-la num pé e voltei noutro... consegui sem perda tempo, registar esta imagem bonita... uma imagem de paz e poesia.
Se acompanha este blog, já viu como esta pequena iniciativa, lançada em 2006, já motivou alguns leitores... que de imediatamento puseram a sua musa em acção e já contribuiram com poemas seus e poemas de outros poetas ....Vamos com a nossa poesia falar de Timor-Leste, de nós próprios e dos outros de uma forma muito pacifica e cheia de amor e sonhos para um futuro cheio de PAZ! PAZ! Não só para Timor-Leste, mas também para todo o mundo de Língua Portuguesa, falemos dos nossos amores e dissabores, das nossas paixões e ódios .... l
Caro leitor, de qualquer parte do mundo, se é poeta, ensaista, etc। manda-nos um poema seu, ou de um amigo para ilustrar esta foto. O seu sentir de amor e paixão não, diga ao/a sua amada e ao Timor do Norte a Sul....mas se o seu sentir é de ódio ou vingança...então o melhor é pegar na sua caneta, escrevê-lo e mandar para o nosso oublog...assim os azeites arrefecem e podemos seguir para um mundo de paz para todos nós...
Obrigado
Maracujá Maduro
"DEMOCRACIA A PROVA DE BALA" de Mau Dick

NUMA BELA MANHA DE SEGUNDA FEIRA
QUIZERAM A DEMOCRACIA MATAR
MAS NEM BALAS NEM FEITICEIRA
JAMAIS SERA CAPAZ DE NOS CALAR
AS VOZES DE BURRO ECOAM
OS "EXPERTS", BOTAM FALADURA
E NO MEIO DE TUDO ISTO
O HORTA VAI PASSANDO "VIDA DURA"
O SALSINHA ENTREGA NAO ENTREGA
O FUTEBOL TAMBEM TEM INTERVALO
ENQUANTO O DIABO O OLHO ESFREGA
ESTA NA HORA DA LUTA DO GALO
O PROCURADOR QUER SABER QUE DIA E
POIS ANDA MUITO CONFUSO
E MELHOR PERGUNTAR AO S. TOME
QUE VIVE EM DIFERENTE FUSO
TIMOR ONLINE ESTA A CAIR DE MADURO
CADA VEZ MAIS PARA UM LADO SO
ASSIM VAO SOANDO A ESTURRO
E VAI ACABAR O PAO DE LO
UM ABRACO
MAU DICK
Thursday, February 07, 2008
"Se eu pudesse" de Xanana Gusmao

Se eu pudesse
pelas frias manhãs
acordar tiritando
fustigado pela ventania
que me abre a cortina do céu
e ver, do cimo dos meus montes,
o quadro roxo
de um perturbado nascer do sol
a leste de Timor
Se eu pudesse
pelos tórridos sóis
cavalgar embevecido
de encontro a mim mesmo
nas serenas planícies do capim
e sentir o cheiro de animais
bebendo das nascentes
que murmurariam no ar
lendas de Timor
Se eu pudesse
pelas tardes de calma
sentir o cansaço
da natureza sensual
espreguiçando-se no seu suor
e ouvir contar as canseiras
sob os risos
das crianças nuas e descalças
de todo o Timor
Se eu pudesse
ao entardecer das ondas
caminhar pela areia
entregue a mim mesmo
no enlevo molhado da brisa
e tocar a imensidão do mar
num sopro da alma
que permita meditar o futuro
da ilha de Timor
Se eu pudesse
ao cantar dos grilos
falar para a lua
pelas janelas da noite
e contar-lhe romances do povo
a união inviolável dos corpos
para criar filhos
e ensinar-lhes a crescer e a amar
a Pátria Timor!
Olho o céu e agradeço
Ter atendido minhas preces
Pacificar meu país
Trazer nova esperança
Restituir o que mereces
Plantar nova raiz
Que dará frutos de mudança
Que venha a paz e a concórdia
Que floresça o entendimento
Que o diálogo seja permanente
Que a mentira não tenha casa
Nem lugar para se esconder
Que o país seja nosso
Acolhedor e independente
Que a liberdade voe na asa
Da alegria que meu povo sente
"Menino abandonado" de MGabriela Carrascalao

01-12-2006
Menino.... Abandonado,
rejeitado!
chorando!...
nas ruas de Dili!...
Secas! Poeirentas!
Menino magoado!
Perdido...
Angustiado!
Geme!
Garoto inocente!
triste, mal amado!
Menino esfomeado!
inocência violada !
criança usada!
rosto massacrado,
lágrimas !
de sangue jorrando!
nas ruas de Dili!...
Secas! Poeirentas!
Criança chorando!
Meu Menino,
garoto magoado!
Triste !...
abandonado!...
MGabriela Carrascalão
1-12-2006
"BURAS ROHAN LAEK" de Abe Barreto

Buat hotu rahun, buat hotu nakfera, buat hotu sai uut tiha ona
Dubun foun sei mosu, haburas rai tetuk
Ita sei hamulak
Ita sei hananu knananuk sira bei ala nian
Ita sei tebe,ita sei bidu, hadulas fatuk uma lulik
Biti boot sei nahe, ita hotu sei tuur
Ita fuan sei mamar, ita ulun sei malirin
Haklaken lia loos, haktuir lia naksalak
Ksolok domin sei mosu, kmanek dame sei matak
Buras no buras, buras rohan laek
--
2006
"Moonlight Dancing" de MGabriela Carrascalão
de MGabriela Carrascalão
, Março de 2003
Loi Sa’e
é aparição!
donzela dengosa,
Vaidosa!
o monte desce,
silhueta ondulante,
a lua ilumina
é convite para o amor!
O batuque grita
de ritmo marcante....
mais alto...
Loi Sa’e geme ...
o mancebo encanta
Dança !...
ao ritmo do batuque
Loi Sa’e, luz da lua
toda ela se mexe ,
é o eco do bamboleio
seu corpo serpenteando...
é som do roçar dos tais
xiu! xiu! assa xiu ! assa xiu!
Loi Sa’e, luz da lua
Dos suspiros em ais!
Loi Sa’e....
O mancebo desafia
dança seu corpo
serpente sensual...
seus seios acaricia ...
ao ritmo do batuque
Loi Sa’e!
À luz da lua
O mancebo espia
donzela dengosa !
Tebe à luz do luar!
É noite para amar!....
Este poema foi retirado do blog " Do outro lado do mundo
"VAMOS TODOS CANTAR A PAZ" de MAU DICK
POIS UNIDOS O CANTO REINFORCA
ESTA NECESSIDADE DO MOMENTO
DE QUE A UNIAO FAZ A FORCA
CANTEMOS EM VOZ BEM ALTA
PARA QUE NOS OUCAM NO PARAISO
CANTEMOS DE CORPO ERGUIDO
CABECA LEVANTADA E GRANDE SORRISO
CANTEMOS A PAZ HOJE E AMANHA
PARA SEMANA, PR'O MES E, SEMPRE
CANTEMOS COM VOZ GROSSA OU FINA
CANTEMOS O QUE A NOSSA ALMA SENTE
E QUANDO ESTIVERMOS CANSADOS
CANTEMOS AINDA MAIS ALTO
PARA QUE NINGUEM TENHA DUVIDAS
NA PLANICE OU NO PLANALTO
QUANDO FICARMOS ROUCOS
PEDIMOS EMPRESTADO NOVA VOZ
PARA MOSTRARMOS A TODO O MUNDO
QUE EM TIMOR NAO ESTAMOS SOS
VAMOS TODOS CANTAR A PAZ
COM TODA AQUELA GARRA E APRUMO
PARA QUE O NOSSO QUERIDO PAIS
INICIE HOJE UM NOVO RUMO
UM ABRACO
MAU DICK
Wednesday, January 30, 2008
"E O JULGAMENTO FINAL " de Mau Dick
ONDE TODOS NOS NAO ESCAPAMOS
O DITADOR TAMBEM NAO ESCAPOU
QUE VA PARAR AO INFERNO,
ESPEREMOS QUE PAGUE A FACTURA
PARA TANTO MAL E SANGUE DERRAMADO
QUE SINTA O CALOR DO PURGATORIOO
CALOR DE UM CABRITO ASSADO
UM ABRACO
MAU DICK
Tuesday, January 29, 2008
“MONANGABÉ” de António Jacinto
é o suor do meu rosto, que rega as plantações;
Naquela roça grande tem café maduro e aquele vermelho-cereja,
são gotas do meu sangue, feitas seiva.
O café vai ser torrado,
pisado, torturado,
vai ficar negro, negro da cor do contratado।
Negro da cor do contratado!
Perguntem às aves que cantam,
aos regatos de alegre serpentear
e ao vento forte do sertão:
Quem se levanta cedo? Quem vai à tonga?
Quem traz pela estrada longa,
a tipóia, ou o cacho de dendém?
Quem capina e em paga recebe desdém,
fuba podre, peixe podre,
panos ruins, cinquenta angolares
"porrada se refilares"?
Quem?
Quem faz o milho crescer
e os laranjais florescer
Quem?
Quem dá dinheiro para o patrão comprar,
máquinas, carros, senhoras
e cabeças de pretos para os motores?
Quem faz o branco prosperar,
ter barriga grande - ter dinheiro?
Quem?
E as aves que cantam,
os regatos de alegre serpentear
e o vento forte do sertão
responderão:
Monangambé...
Ah! Deixem-me ao menos subir às palmeiras,
Deixem-me beber maruvo, maruvo
e esquecer diluído, nas minhas bebedeiras
António Jacinto(Poemas, 1961)
Musicado e interpretado por Rui Mingas
“LIAFUAN SONA BORUS, LIAFUAN SONA KLEAN” de Abé Barreto Soares
Liafuan, meik liu surik
Liafuan, sona borus ita fuan
Liafuan, sona klean ita neon
Keta naran losu
Keta naran lekar
Keta naran kari
Keta naran tuda
--
Janeiru 2008
Abé Barreto Soares
Monday, January 21, 2008
"OS CLICHÊS DA REVOLUÇÃO" de Abe Barreto Soares
Engolimos a amargura da derrota!
Anciamos a doçura da victória!
---
1996-2007
Abé Barreto Soares
Friday, January 04, 2008
"RAI TIMOR, RAI LAFAEK, RAI LULIK" de Abe Barreto
Loke ó-nia matan ba nia hamnasa
Tetu nia halerik iha dasin ó fuan
Tetu nia hamnasa iha dasin ó neon
Ó sei la monu
Ó sei la sidi, sama ó-nia ain iha nia foho lolon sira
---
2007
Abé Barreto Soares
Monday, December 31, 2007
MENSAGEM DE FIM DE ANO DO PRESIDENTE MAU DICK.
NESTA MENSAGEM DE FIM DE ANO,VENHO AQUI HOJE JUNTAR A MINHA VOZ, A LINDA ESCRITA DA MARIA ANGELA, E TAMBEM A DRAMATICA DEFESA DA LUSOFONIA DO VERISSIMO।(COM UMA DEFESA A COSTA PEREIRA DE CORREIA)EM 2008 O MEU PAIS ENVIARA PARA TIMOR UMA UNIVERSIDADE DE ENGENHARIA QUE FUNCIONARA PRINCIPALMENTE AOS FINS DE SEMANAPARA FORMAR FUTUROS ENGENHEIROS, COM MIRA NO CARGO DE GOVERNO।UMA CADEIA DE NOTICIAS EM LINGUA PORTUGUESA, TENDO EM CONTA AS MUDANCAS ORTOGRAFICAS PROMETIDAS।A UNIVERSIDADE VAI SER DIRIGIDA POR HENRIQUE CORREIA E A CADEIA DE NOTICIAS POR VERISSIMO।ASSIM QUE O "DUREZAS' ACABAR O TEMPO NO POSTO EUROPEU, SEGUIRA PARA DILI COMO EMBAIXADOR।OS MEUS VOTOS DE UM BOM ANO NOVO।
UM ABRACO
MAU DICK
Wednesday, December 26, 2007
“ História Antiga” de Miguel Torga

Feio bicho, de resto:
Uma cara de burro sem cabresto
E duas grandes tranças.
A gente olhava, reparava e via
Que naquela figura não havia
Olhos de quem gosta de crianças.
E, na verdade, assim acontecia.
Porque um dia,
O malvado,
Só por ter o poder de quem é rei
Por não ter coração,
Mandou matar quantos eram pequenos
Que, num burrinho pela areia fora,
Daquelas mãos de sangue um pequenito
Que o vivo sol da vida acarinhou;
E bastou
Esse palmo de sonho
Para encher este mundo de alegria;
Para crescer, ser Deus;
E meter no inferno o tal das tranças,
Só porque ele não gostava de crianças.
